środa, 09 październik 2013 09:16

Elżbieta Sawa-Czajka: Atom i kobiety

Oceń ten artykuł
(11 głosów)

dziewczyny_atomowedr Elżbieta Sawa-Czajka

Recenzja: Denise Kiernan, Dziewczyny atomowe. Nieznana historia kobiet, które pomogły wygrać II wojnę światową. (Tłumaczenie Mariusz Gądek). Wydawnictwo Otwarte, Kraków 2013, 419 ss. 

Denise Kiernan siedem lat zbierała materiały do swojej książki poświęconej kobietom pracującym w Oak Ridge w Tennessee przy programie Manhattan. Kryptonimem tym określono prace przy produkcji amerykańskiej bomby atomowej w okresie II wojny światowej. Książka ukazała się, w bardzo dobrym polskim tłumaczeniu Mariusza Gądka, w roku 2013. Wpisuje się w nurt rozważań o roli kobiet w wielkich procesach dziejowych. Kobiety wniosły niezaprzeczalnie wielki wkład w alianckie zwycięstwo wojenne i to zarówno w Rosji, USA jak i wielonarodowościowych siłach brytyjskich, gdzie walczyły również polskie Pestki [1].

Książka D. Kierman [2] koresponduje z wydanymi wiele lat wcześniej wspomnieniami Laury Fermi Atomy w naszym domu [3]. Obie autorki opisują te same wojenne wydarzenia z perspektywy kobiet uczestniczących – w przypadku Laury Fermi w życiu i pracy wielkiego uczonego – w przypadku książki D. Kiernan w procesie przygotowania produkcji bomby atomowej. Prace Enrico Fermiego, szczególnie przeprowadzenie pierwszej kontrolowanej reakcji  jądrowej, w dużym stopniu wpłynęły na losy wojny, ale także na losy „atomowych dziewczyn” w Oak Ridge.

D. Kiernan opisuje, inną niż ta, w której uczestniczył E. Fermi, część realizacji projektu Manhattan, która dokonywała się, w liczącym w szczytowym okresie nawet 75 tys. mieszkańców, mieście Oak Ridge. Mieszkańcy, a szczególnie mieszkanki miasta, pracowały przy wzbogacaniu uranu, w laboratoriach technicznych i naukowych, w administracji, sprzątały hale zakładów, pracowały w służbie zdrowia, stołówkach, jako statystyczki kontrolujące przebieg procesów fizycznych. Książka pozwala wyobrazić sobie zakres wykonywanych prac, ale opisuje także osobiste życie mieszkańców. Dominujące odczucia mieszkańców, obecne we wspomnieniach „atomowych dziewczyn”, to tajemniczość przedsięwzięcia i powszechne wymaganie zachowania w tajemnicy zarówno rodzaju wykonywanej pracy, jak i w ogóle wszystkiego, co dzieje się w mieście. Nie rozmawiano o pracy, jej celu, bieżących wydarzeniach zawodowych nawet pomiędzy członkami rodzin. Korespondencja była cenzurowana, a wszyscy mieszkańcy miasta byli w mniej czy bardziej dyskretny sposób inwigilowani.

Książka D. Kiernan jest nie tylko opisem istotnego fragmentu wojennej historii USA. Ukazuje również szerokie tło społeczne, zwłaszcza różnice w traktowaniu białych i czarnych mieszkańców Ameryki, których nawet tam dzieliły mocne bariery klasowe. Białe rodziny mogły mieszkać wspólnie, czarni współmałżonkowie zmuszeni byli do zamieszkiwania w oddzielnych męskich i żeńskich barakach. Zróżnicowane było również wynagrodzenia – ze względu na płeć – kobiety zarabiały mniej, podobnie czarnoskórzy pracownicy fabryk i zakładów.

D. Kiernan prześledziła szczegółowo i opisała losy kilku kobiet, które do Oak Ridge trafiły w różny sposób. Ich wspólną cechą była jednak ciekawość i chęć samodzielnej zarobkowania w pewnym oddaleniu od rodziny. Każda z kobiet była świadoma znaczenia własnej pracy i chciała przyczynić się do jak najszybszego zakończenia wojny często także z powodu uczestniczenia w walkach braci czy ojców. Jedna z kobiet Celia Szapka (Klemsky) pochodziła z polskiej rodziny emigranckiej, a swojego przyszłego męża, również polskiego pochodzenia, poznała właśnie w Oak Ridge.

Poza dziewczynami, rekrutowanymi do prostych prac fizycznych, w mieście znalazły się również absolwentki wydziałów technicznych oraz ścisłych z amerykańskich uniwersytetów. Ich losy były dość podobne, a ambicje naukowe nie zawsze mogły zostać spełnione z powodu utrudnień stwarzanych kobietom, które chciały studiować nauki ścisłe i inżynieryjne. Modelowym przykładem były losy matematyczki Jane Greer, której odmówiono przyjęcia na studia inżynieryjne. Kierowany przez nią w Oak Ridge oddział statystyki odegrał dużą rolę w realizacji programu Manhattan.

Użycie bomby atomowej przez USA w Hiroszimie i Nagasaki wzbudziło wśród pracowników projektu mieszane uczucia. Zadowoleniu z zakończenia wojny towarzyszyły przemyślenia związane z celem realizowanego przez nich projektu. Siła nowej broni była nieporównywalna z żadną z wówczas znanych. Zresztą elementy etyczne obecne są w dyskusjach pracowników projektu po dzień dzisiejszy. Tym bardziej, że także pokojowe stosowanie energii jądrowej już kilkakrotnie powodowało zagrożenia w postaci awarii elektrowni atomowych m.in. w Three Mile Island, Czarnobylu czy ostatnio w Fukuszimie [4].

Po zakończeniu wojny część pracowników projektu została w mieście i jego okolicach. Miasto liczy obecnie ok. 30 tys. mieszkańców i bardzo dba o upamiętnienie swojej wojennej historii [5] m.in. przez The Secret City Festiwal odbywający się dla upamiętnienia „kobiet i mężczyzn, którzy pomogli budować tę społeczność i pomogli zakończyć największą wojnę w dziejach ludzkości” [6]. W mieście działa również The American Museum of Science and Energy, z bogatą ekspozycją dotyczącą wojennej historii miasta [7].

Książka przypomina również postaci wybitnych uczonych kobiet, które przyczyniły się do rozwoju badań nad promieniotwórczością, co nie zostało dostatecznie docenione przez świat nauki. Przede wszystkim dotyczy to Idy Noddak i Lise Meitner.

Ida Noddak była niemiecką chemiczką, która (już w 1934 r.) przewidziała i opisała możliwość rozszczepienia jądra atomu – na kilka lat przed odkryciem tego zjawiska.

Lise Meitner była austriacką fizyczką pracującą w zespole, który odkrył rozszczepienie jądra atomu. Pomimo ucieczki z Niemiec (z powodu żydowskiego pochodzenia) współpracowała z zespołem niemieckich fizyków i to właśnie ona odpowiednio zinterpretowała wyniki badań  Otto Hahna nadając im właściwy kierunek. Otto Hahn, który otrzymał za te prace Nagrodę Nobla nie był zainteresowany ujawnieniem roli Maitner w swoich badaniach [8].

Należy również przypomnieć, że prekursorką badań nad promieniotwórczością była Maria Curie-Skłodowska, która jest podwójną laureatką Nagrody Nobla, ale również aktywnie działała na rzecz pokoju m.in. w ramach polskiego antywojennego projektu rozbrojenia moralnego [9].

Pozycja do nabycia w księgarni internetowej wydawnictwa.

Autorka jest wykładowcą w Wyższej Szkole Menedżerskiej w Warszawie.

______________________________________
1. Pestki – Pomocnicza Służba Kobiet.
2. Wywiad z D. Kiernan można znaleźć po adresem: http://www.wysokieobcasy.pl/wysokie-obcasy/1,53581,14404296,Oak_Ridge___miasto_tajemnic__Tu_kobiety_robily_bombe.html, 28.08.2013.
3. L. Fermi, Atomy w naszym domu. (Moje życie z Enrikiem Fermim), PWN, Warszawa 1961.
4. Szerzej patrz: E. Sawa-Czajka,Development of the atomic power industry in Poland: public debate on environmental conservation versus economic needs, In Research in Political Sociology, Voices of Globalization, vol. 21/2013, p. 253-271.
5. http://www.oakridgetn.gov/, 28.08.2013.
6. http://www.secretcityfestival.com/, 28.08.2013 r.
7.  http://www.elocallink.tv/clients3/tn/oakridge/tourplay.php?movie=oakrtn10_tou_rev2_iwd&spon=tourisma, 28.08.2013.
8. D. Kiernan, Dziewczyny atomowe. Nieznana historia kobiet, które pomogły wygrać II wojnę światową,  Wyd. Otwarte, Kraków 2013, s. 359.
9. A. Brzeziński, Maria Skłodowska-Curie a polski projekt "rozbrojenia moralnego" w Lidze Narodów (1931-1933),Annales UMCS, Sectio F, vol. 66, z. 1, s. 119-138; E. Sawa-Czajka, Rozbrojenie moralne a deklaracja
o wychowaniu dla pokoju, Spektrum, nr 1/3, s. 55-60.

Czytany 3419 razy Ostatnio zmieniany czwartek, 30 październik 2014 00:04