sobota, 06 październik 2012 09:33

Stanisław Musiał: Współczesne rozumienie pojęcia geopolityki i pojęć pochodnych

Oceń ten artykuł
(2 głosów)

booki dr Stanisław Musiał

Geopolityka i związane z nią kategorie używane są w ostatnich kilkunastu latach zarówno w światowej, jak i w polskiej nauce o stosunkach międzynarodowych coraz częściej. Można nawet powiedzieć, że korzystanie z nich stało się swojego rodzaju modą. W konsekwencji weszły one do języka tej nauki i stosowane są obok istniejącej do tej pory siatki pojęciowej. 

Brak określenia wzajemnych relacji i zależności między nimi powoduje jednak chaos pojęciowy, szkodzący obrazowi współczesnej nauki o stosunkach międzynarodowych. Dla realizacji tych postulatów powinniśmy przede wszystkim objaśnić genezę, ewolucję, przyczyny odrodzenia się oraz rozumienie geopolityki.

1. Geneza, ewolucja oraz przyczyny odrodzenia się geopolityki

Nie rozwijając szerzej zagadnień początków geopolityki możemy powiedzieć, że – zrodzona na przełomie XIX i XX wieku – doznała spektakularnego upadku wraz z końcem II wojny światowej. Kojarzona z imperializmem i niemiecką ekspansją terytorialną geopolityka miała odejść w zapomnienie. Opinia ta znalazła nawet instytucjonalny wymiar na wspólnej konferencji historyków i geografów francuskich i niemieckich, którzy na Sorbonie w 1950 r. zadecydowali o usunięciu geopolityki z nauczania uniwersyteckiego. Zainteresowanie geopolityką powraca pod koniec lat 70. i w latach 80. XX wieku, a wiąże się to z następującymi przyczynami:

(a) Osłabieniem „zimnej wojny” i pojawieniem się sprzeczności w ramach dwóch bloków ideologicznych:

– w bloku zachodnim wyłom uczynił jeszcze w latach 60. XX wieku prezydent Francji, gen. Charles de Gaulle, opierając politykę zagraniczną na własnej myśli geopolitycznej, negującej logikę bloków ideologicznych i polityczno- -wojskowych. Jej wyrazem stało się hasło „Europy od Atlantyku do Uralu”, a także konkretne polityczne decyzje, takie jak: akceptacja terytorialnego status quo w Europie, uznanie Chińskiej Republiki Ludowej w 1964 r., wyjście V Republiki ze struktur wojskowych NATO w 1966 r., czy też zapoczątkowanie nowej polityki wschodniej;

– innym sygnałem politycznego usamodzielniania się państw w bloku zachodnim było rozpoczęcie na przełomie lat 60. i 70. XX wieku niemieckiej Ostpolitik, czyli otwarcia dialogu i w efekcie tego podpisanie układów z ZSRR, Polską, Czechosłowacją oraz uregulowanie statusu Berlina Zachodniego;

– w ideologicznym bloku komunistycznym sygnałem do jego dekompozycji była narastająca od początku lat 60. XX wieku wrogość między ZSRR a Chinami na tle dominacji w Azji i Trzecim Świecie, zaś wydarzeniem, które spowodowało powrót pojęcia „geopolityki” do języka mediów masowych był w latach 1978–1979 konflikt wietnamsko-kambodżański. Wówczas po raz pierwszy spór terytorialny (kontrola nad częścią delty Mekongu) przeważył nad ideologiczną spójnością obozu komunistycznego;

– budzenie się świadomości tożsamości politycznej narodów i państw (rewolucja islamska w 1979 r. oraz powstanie w Polsce „Solidarności”);

– nabierają znaczenia pojęcia „przestrzeni” oraz „terytorium”, będące centralnymi kategoriami geografii.

(b) Końcem świata dwubiegunowego:

– niewydolność komunistycznego systemu gospodarczego, niemożność utrzymania zbrojeń na poziomie równoważącym zbrojenia amerykańskie, porażki w wojnie w Afganistanie spowodowały w połowie lat 80. XX wieku próby reform w ZSRR (pieriestrojka i głasnost’). Coraz większą samodzielność polityczną uzyskiwały państwa bloku radzieckiego;

– przełomowym dla „reanimacji” pojęcia „geopolityki” był 1989 r. [1], który zaowocował takimi wydarzeniami, jak: powstanie pierwszego w bloku komunistycznym rządu niekomunistycznego Tadeusza Mazowieckiego oraz zburzenie muru berlińskiego. W konsekwencji tych wydarzeń w 1991 r. nastąpił rozpad ZSRR, powstało nowe państwo rosyjskie oraz usamodzielniły się narody i państwa podległe do tej pory Moskwie;

– nabrały znaczenia, „zamrożone” do tej pory przez układ dwubiegunowy konflikty terytorialne, etniczne, religijne i cywilizacyjne, powodujące zjawisko bałkanizacji świata;

– wojna w Zatoce Perskiej ukazała wagę polityczną tego regionu;

– postępujący proces globalizacji ekonomicznej i kulturowej postawił problem napięcia między homogenizacją a heterogenizacją systemu międzynarodowego.

(c) Rewolucją informatyczną, czego skutkiem jest łatwość komunikowania się i w konsekwencji wzrost świadomości własnej pozycji geopolitycznej społeczeństw.

2. Stan badań nad geopolityką

Dla przybliżenia stanu badań nad geopolityką przedstawimy opracowania skupione na badaniu tej problematyki. Jest to niezwykle trudne, nawet gdy ograniczymy perspektywę badawczą do okresu pozimnowojennego. Trudność ta wynika z inflacji prac na ten temat, które traktują to pojęcie niejednokrotnie w dość egzotycznych znaczeniach [2]. Tematykę tych prac można podzielić na kilka grup.

Pierwszą grupę, najliczniejszą, stanowią prace, w których autorzy skupiają się na prezentacji określonych obszarów geograficznych, charakteryzując je poprzez wskazanie i analizę czynników, będących – ich zdaniem – elementami tejże „geopolityki”. Różnice pomiędzy pracami tej grupy polegają głównie na skali przedstawianego obszaru geograficznego. Przy zastosowaniu tego kryterium wyróżnić możemy prace, których przedmiotem są: cały glob w kontekście identyfikowania ośrodków siły [3], międzypaństwowy region geograficzny [4], a także określone regiony państwa, czy nawet poszczególne miasta [5]. Do tej grupy możemy zaliczyć także, pojawiające się od niedawna, opracowania, których autorzy próbują zastosować podejście geopolityczne do przestrzeni kosmicznej [6].Cechą charakterystyczną większości prac tej grupy jest brak uzasadnienia, dlaczego autorzy piszą o „geopolityce”, a nie – jak do niedawna – o stosunkach międzynarodowych, czy też o geografii politycznej [7].

Drugą grupę stanowią prace analizujące pozycję, rolę i strategię polityczno- -obronną danego państwa w środowisku międzynarodowym oraz zmienność tejże pozycji, roli i strategii w czasie i przestrzeni. Najczęściej autorzy tych prac czynią to w odniesieniu do znaczących państw w stosunkach międzynarodowych [8], lecz spotyka się także opracowania dotyczące państw mających mniejsze znaczenie. Na gruncie polskim charakterystyczna jest tu praca Marcina Gawryckiego, która, choć w tytule ma geopolitykę całego obszaru Ameryki Łacińskiej, to skupia się na poszczególnych państwowych geopolitycznych uwarunkowaniach polityki krajów tego obszaru [9]. W tej grupie często utożsamiane jest pojęcie „polityki zagranicznej i obronnej państwa” z geopolityką, czy też geostrategią. Autorzy tej grupy prac charakteryzują się największą dyscypliną metodologiczną w podejściu geopolitycznym.

Trzecią grupę stanowią prace traktujące o określonej dziedzinie życia międzynarodowego, stosujące przy tym podejście geopolityczne. Tematyka tych prac jest bardzo zróżnicowana. W ostatnich latach największe zainteresowanie wśród autorów tej grupy budzi rosnąca rola surowców, zwłaszcza surowców energetycznych [10]. Spośród innych zagadnień życia międzynarodowego traktowanych jako przedmiot analiz geopolitycznych wymienić można: problemy demograficzne [11], kulturowe [12], problematykę głodu, czy też handlu narkotykami [13]. W ramach prac tej grupy osobne miejsce należy się opracowaniom poświęconym czynnikowi ekonomicznemu. Część autorów tego nurtu przypisuje na tyle istotną rolę ekonomii w podejściu geopolitycznym, że buduje nową autonomiczną dyscyplinę – geoekonomikę [14]. Podobna tendencja występuje w dziedzinie polityczno-wojskowej. W tym przypadku autonomizuje się geostrategia [15].

Ostatnia grupa prac, stosunkowo najmniej liczna, to opracowania książkowe, encyklopedyczne i kartograficzne traktujące o historii geopolityki, jej ontologicznych, epistemologicznych i teoretycznych problemach. Zakres tych prac oraz głębokość refleksji jest bardzo zróżnicowana. Przy czym wyróżnić tu możemy dwa podstawowe stanowiska, a mianowicie: część z autorów uznaje naukowy status geopolityki i tworzy jej główne kategorie i podstawy metodologiczne, natomiast inni skupiają się na krytyce tejże naukowości, uważając geopolitykę za pseudonaukę. Jeśli chodzi o ilościowy i jakościowy udział w tej dyskusji, to przoduje w niej szkoła francuska. Wewnętrzna dyskusja w jej ramach doprowadziła nawet do wyróżnienia we francuskiej myśli geopolitycznej kilku nurtów [16]. W ostatnich kilkunastu latach zaobserwować można także wzrost zainteresowań teoretycznymi problemami geopolityki w Rosji, a zwłaszcza przestrzenią euroazjatycką [17]. Publikowane tam prace w dużej części inspirowane są twórczością najwybitniejszego obecnie rosyjskiego geopolityka, Aleksandra Dugina [18]. W mniejszym stopniu zainteresowani są badaniem wspomnianych aspektów geopolityki współcześni autorzy anglosascy i niemieccy, skupieni przede wszystkim na praktycznych aspektach myśli geopolitycznej [19]. W tej grupie prac trudno nie odnotować dorobku przedstawicieli współczesnej polskiej szkoły geopolityki. Szczególnym bodźcem dla jej aktualnego rozwoju stała się wydana w 1999 r. praca Leszka Moczulskiego Geopolityka. Potęga w czasie i przestrzeni [20], ale także wcześniejszy dorobek polskiej szkoły geopolitycznej [21]. Obecnie prężnym polskim ośrodkiem myśli geopolitycznej, mającym ambicje całościowego teoretyczno-metodologicznego ujęcia tego zagadnienia, staje się założony w 2007 r. w Częstochowie Instytut Geopolityczny [22]. Przegląd prac traktujących o geopolityce ilustruje dużą różnorodność spojrzenia ich autorów na zasadnicze zagadnienia dotyczące przedmiotu, odrębności i metod geopolityki. Stąd też zasadne jest postawienie pytania, czy istnieje jakaś podstawowa, kluczowa właściwość łącząca te opracowania. Aby odpowiedzieć na to pytanie, sięgniemy do definicji i genezy współczesnych ujęć geopolityki.

Pierwszą, podstawową cechą definicji geopolityki jest jej różnorodność, połączona z brakiem precyzji i bałaganem myślowym. Ta przypadłość dotyka nawet tych, którzy traktują geopolitykę jako naukę. Twórca pojęcia „geopolityki”, Rudolf Kjellen, definiował ją jako „naukę o państwie jako organizmie geograficznym, takim, w jaki sposób przejawia się ono w przestrzeni. Państwie jako kraju, jako terytorium lub w bardziej znaczący sposób jako imperium” [23]. Zaś twórca niemieckiej geopolityki, Karl Haushofer, uważał ją za naukę, której przedmiotem jest „działalność polityczna w naturalnej przestrzeni” [24]. Z definicji tej można wysnuć wniosek, że może istnieć jeszcze jakaś inna działalność polityczna, która odbywa się poza tą przestrzenią. Spośród klasyków geopolityki stosunkowo najbardziej precyzyjną definicję zaproponował Nicholas Spykman, według którego „polem szczególnego działania geopolityki byłaby polityka zagraniczna państwa. Poprzez metody analizy jej właściwe (tzn. geopolityce) może ona wykorzystywać dane geografii – rozumianej w najszerszym jej sensie – dla określania zachowania politycznego, pozwalającego osiągnąć pewne uzasadnione cele” [25]. Spykman nie wyjaśnia jednak, co rozumie on przez „uzasadnione cele”.

Współcześni zwolennicy geopolityki jeszcze bardziej komplikują definicję przedmiotu swoich badań. Polski autor, Leszek Moczulski, definiuje ją jako samodzielną dyscyplinę, korzystającą z wielu pokrewnych nauk, charakteryzującą się tym, ,,że na plan pierwszy wysuwa kategorie przestrzenne”, zaś „zajmuje się zmiennymi układami sił na niezmiennej przestrzeni” [26]. Czołowy francuski geopolityk, Aymeric Chauprade, uważa geopolitykę za naukę empiryczną, której przedmiotem jest badanie relacji człowieka i geografii – fizycznej i ludzkiej – w odniesieniu do konsekwencji, jakie niesie ta relacja dla stosunków politycznych między społecznościami ludzkimi [27]. Jeszcze dalej w zakreślaniu przedmiotu badań geopolityki idzie nestor francuskich geopolityków, Yves Lacoste. Określa on geopolitykę jako „rywalizację między władzami politycznymi wszelkiego rodzaju – nie tylko między państwami, lecz także między ruchami politycznymi lub ugrupowaniami zbrojnymi, bardziej lub mniej jawnymi – rywalizację o kontrolę lub dominację terytoriów, o dużej lub małej wielkości. Postępowanie geopolityczne pomaga lepiej zrozumieć przyczyny danego konfliktu, wewnątrz określonego kraju lub między państwami. Pozwala także przewidzieć, jakie mogą być […] konsekwencje tych walk dla krajów bardziej lub mniej oddalonych, a nawet często leżących w innych partiach świata” [28]. Lacoste nie uważa jeszcze geopolityki za naukę, lecz za postępowanie naukowe. Zjawisko ściśle geopolityczne to – według niego – nie każda rywalizacja władz na danym terytorium, lecz tylko taka, której wizerunek, bardziej lub mniej antagonistyczny, jest szeroko rozpowszechniony przez media i wywołuje wśród obywateli debaty polityczne. Kluczowe w jego koncepcji pojęcie „wizerunku” określa on jako zestaw idei odzwierciedlających, jak dana grupa społeczna, przede wszystkim naród, postrzega porządek polityczny, religijny czy inny i jak widzi swoje w nim miejsce [29]. Idąc śladem swojego mistrza, Lacoste’a, typowe ostatnio we francuskiej geopolityce szerokie widzenie jej przedmiotu przedstawia Stéphane Rosière. Otóż geopolityka, jego zdaniem, „interesuje się aktorami, stawkami motywującymi ich rywalizację oraz dynamiką przestrzenną, będącą wynikiem tejże rywalizacji” [30]. Geopolityczna przestrzeń w interpretacji francuskiego badacza ma trzy wymiary: światowy, regionalny i lokalny. Tak więc – w tym ujęciu – przedmiotem zainteresowania geopolityki miałaby być zarówno, z jednej strony, dynamika stosunków międzycywilizacyjnych, jak też, z drugiej, walka gangów o „władzę” w dzielnicy miasta. Stanowisko to w dużej części odzwierciedla poglądy autorów z kręgu tzw. mikrogeopolityki. Tę ostatnią przeciwstawiają oni geopolityce klasycznej, skupionej na państwie, budowaniu jego potęgi i wojnach. Natomiast przedmiotem mikrogeopolityki w pracach tych badaczy są: regiony, miasta, przedsiębiorstwa, związki zawodowe, mafie itd., a to dlatego, że – jak piszą – „każdy aktor ma jakąś geopolitykę. Umiejscowiony w przestrzeni i czasie, każdy, jednostka czy grupa, jest świadomy swojej pozycji, wyprowadza z niej jedną lub wiele opcji i stawia czoła innym postępowaniom geopolitycznym” [31]. Stąd też „wszystko jest geopolityką” [32].

Podobnie szerokie pole badań geopolityki widzi czołowy rosyjski geopolityk, Aleksandr Dugin. Jego zdaniem, jest ona „spojrzeniem na świat i stąd lepiej porównywać ją nie z nauką, lecz z systemami nauk. Znajduje się ona (tzn. geopolityka) na tym samym poziomie co marksizm, liberalizm itd., tzn. systemy interpretacji społeczeństwa i historii, wyróżniające jako podstawową zasadę określone jedno kryterium i sprowadza do niego wszystkie pozostałe niezliczone aspekty człowieka i przyrody […]. Geografia i przestrzeń pełnią tę samą rolę w geopolityce, jak pieniądz i stosunki produkcji w marksizmie i liberalizmie […], służą one jako podstawowa metoda interpretacji przeszłości, są one głównymi czynnikami ludzkiego bytu, grupującymi wokół siebie wszystkie pozostałe strony egzystencji. Podobnie jak w przypadku ideologii ekonomicznych, geopolityka oparta jest na przybliżeniu, na redukcjonizmie, sprowadzeniu różnorodnych przejawów życia do kilku parametrów […], udowadnia ona swój pożytek w objaśnianiu przeszłości, efektywność w organizacji teraźniejszości i projektowaniu przyszłości” [33]. W innym zaś miejscu krótko stwierdza, że geopolityka „to spojrzenie władzy na świat, nauka o władzy i dla władzy” [34]. Ta ostatnia definicja wyznacza główny nurt rosyjskiej geopolityki, skupionej na analizie stosunków międzypaństwowych, przede wszystkim ośrodków siły w tych stosunkach. Podejście takie widoczne jest zwłaszcza w rosyjskich podręcznikach akademickich do geopolityki, w których tę ostatnią traktuje się jako naukę o współdziałaniu i przeciwdziałaniu mocarstw w walce o nowy podział świata oraz zarządzanie globalnymi procesami i przepływami żywotnych dla państw zasobów [35]. Przy czym szczególną rolę przypisuje się analizowaniu miejsca Rosji w przestrzeni euroazjatyckiej [36].

To ostatnie ujęcie przedmiotu geopolityki zbliża Rosjan do anglosaskiej szkoły geopolitycznej, w której przeważa klasyczne, Nicholasa Spykmana, widzenie geopolityki. W okresie „zimnej wojny” pole badania geopolityki autorzy z tej szkoły sprowadzali do badania, jak pisze Peter Taylor, „rywalizacji między supermocarstwami (układ Wschód – Zachód) o dominację nad strefami peryferyjnymi (układ Północ – Południe)” [37]. Podobną definicję proponuje inny czołowy amerykański geopolityk, Saul Cohen, który pisze, iż „istotą analizy geopolitycznej jest badanie relacji istniejącej między mocarstwową polityką międzynarodową a odpowiadającymi jej charakterystycznymi cechami geograficznymi” [38]. Zbliżony sposób pojmowania geopolityki proponuje francuski teoretyk, ale także i praktyk stosunków międzynarodowych (współtworzył francuską force de frappe), Pierre-Marie Gallois. Geopolityka jest, jego zdaniem, „badaniem relacji istniejących między prowadzeniem w stosunkach międzynarodowych polityki mocarstwowej a tłem geograficznym, w którym polityka ta jest prowadzona” [39]. Bardziej szczegółowo definiuje przedmiot geopolityki Colin S. Gray, pisząc, że „być może geopolityka wyszła z mody [pisze to w 1977 r.], lecz interpretacje polityczne globalnej rzeczywistości geograficznej […] grają podstawową rolę, często nieuchwytną, w sposobie, w jakim definiujemy problemy polityki” [40]. Gray jednoznacznie wskazuje na państwowocentryczne postrzeganie geopolityki w stwierdzeniu, iż „nie można analizować polityki zagranicznej i polityki obronnej bez wpisywania ich w ramy geopolityki” [41]. Rolę geopolityki w polityce państwa podkreśla także Roman Kuźniar, który, aczkolwiek neguje jej odrębność jako nauki, to widzi jej przydatność w „interpretacji przestrzeni geograficznej jako przedmiotu pożądania (kontroli, podboju, ekspansji itp.) polityki państwowej; reszta jest czynnikiem geograficznym w polityce lub geografią polityczną” [42]. Podobnie odmawia geopolityce statusu samodzielnej nauki oraz jeszcze bardziej podkreśla konfliktowy charakter przedmiotu jej badań Pascal Lorot. Definiuje on geopolitykę jako „szczególną metodę, pozwalającą wykrywać, identyfikować i analizować zjawiska konfliktowe, strategie ofensywne lub defensywne nakierowane na posiadanie określonego terytorium” [43]. Metoda ta polegałaby na spojrzeniu na przedmiot badań pod kątem trzech elementów: po pierwsze, wpływu środowiska geograficznego, zarówno fizycznego, jak i społecznego, następnie argumentów politycznych protagonistów konfliktu i w końcu, pod kątem podstawowych tendencji i ciągłości w historii [44].

Poruszony problem wzajemnych związków między geopolityką a geografią polityczną sprawia trudności prawie wszystkim geopolitykom. Jest to o tyle trudne, że nie tylko – jak ukazaliśmy powyżej – przedmiot geopolityki jest różnie rozumiany, ale także – pisze w najpopularniejszym polskim podręczniku akademickim geografii politycznej Stanisław Otok – „nie ma dotychczas jednej ogólnie akceptowanej definicji geografii jako nauki, tym samym nie istnieje też jednoznaczne określenie geografii politycznej […]. Wszyscy jednak uważają proces polityczny i przestrzeń za podstawowe atrybuty geografii politycznej” [45]. Tenże autor nie podaje jednak zakresu geografii politycznej oraz istoty jej różnicy z geopolityką. Jest to znamienne, gdyż – jak pisze inny polski autor – „we współczesnej geopolityce można zaobserwować zacieranie się podziałów między geopolityką a geografią polityczną” [46]. Szczególnie podkreślają to geopolitycy, którzy karierę naukową rozpoczęli od geografii. Niejednokrotnie traktują oni geopolitykę jako gałąź geografii. Czyni tak np. Colin Flint. Umiejscawia on geopolitykę w ramach geografii humanistycznej, która – jak twierdzi – nie ma właściwego dla siebie przedmiotu badań, lecz oferuje szczególną dla geografii, przestrzenną, całościową perspektywę widzenia zjawisk społecznych. Bez niej, jego zdaniem, nie jest możliwe zrozumienie tychże zjawisk [47]. Prosty związek między tymi dwoma pojęciami widzi Robert Harkavy, pisząc, iż „geopolityka jest kartograficznym wizerunkiem stosunków pomiędzy konkurencyjnymi ze sobą narodami” [48]. Podobnie uważa angielski autor, Klaus Dodds, według którego geopolityka jest wizualizacją świata. Dostarcza ona – poprzez mapy, tabele, fotografie – nowych sposobów widzenia tegoż świata, a także skutecznie objaśnia używane w polityce geograficzne pojęcia, takie jak: „Trzeci Świat”, „żelazna kurtyna”, „oś zła” [49]. We Francji od kilkunastu lat istnieje grupa badaczy, specjalizujących się w opracowywaniu atlasów geopolitycznych. Atlasy te nie tylko opisują rzeczywistość międzynarodową, lecz mają ambicję jej interpretowania. Poprzez szerokie wykorzystanie technik komputerowych, jak też własnych kompetencji naukowych, autorzy ci – szczególną rolę odgrywa tu Gérard Chaliand – odnoszą znaczne sukcesy badawcze i przyczyniają się do propagowania geograficznego nurtu we francuskiej nauce o stosunkach międzynarodowych [50]. Granicę między geopolityką a geografią polityczną próbuje znaleźć Stéphane Rosière. Cechą kreującą geopolitykę i różnicującą ją od geografii politycznej jest to – pisze tenże autor – iż w geopolityce przestrzeń staje się stawką w rywalizacji aktorów, natomiast w geografii politycznej jest ona tylko „tłem politycznym” [51]. Właśnie opis i badanie tego tła na wszystkich poziomach (światowym, regionalnym i lokalnym) jest zadaniem geografii politycznej [52].

Jeszcze większe trudności sprawia geopolitykom ukazanie wzajemnych związków między geopolityką a nauką o stosunkach międzynarodowych. Tym bardziej że ta ostatnia nie jest powszechnie uznana za samodzielną dyscyplinę. Znani z pragmatyzmu Anglosasi nie poświęcają tej problematyce dużo miejsca. Autorzy dominującego nurtu Geopolitics umieszczają ją w ramach badania stosunków międzynarodowych (International Relations) [53]. Podobnie czynią to przedstawiciele głównych narodowych odmian geopolityki w Europie. Wyjątkiem jest przeważająca grupa francuskich badaczy. Jednak tylko niewielu z nich próbuje wskazać na różnice zainteresowań badawczych geopolityki i nauki o stosunkach międzynarodowych. Próbę taką podejmuje Aymeric Chauprade. Jego zdaniem, badanie stosunków międzynarodowych skupia się głównie na zdarzeniach, kryzysach i załamaniach, zaś geopolityka „podkreśla dynamikę ciągłości. Źródłem tej ciągłości, nierozłącznie związanej z nauką geopolityczną, jest – jak pisze – trwały charakter cech geograficznych” [54].

Brak jasno określonego przedmiotu badań geopolityki nie przeszkadza usamodzielnianiu się niektórych dziedzin uznawanych przez większość geopolityków za jej elementy. Przykładem takiego procesu jest konstytuowanie się od początku lat 90. ubiegłego wieku geoekonomiki jako odrębnej dyscypliny, zajmującej się analizą strategii państw, nakierowanej na ochronę gospodarki narodowej, opanowywaniem kluczowych technologii, zdobywaniem takich segmentów rynku światowego, które wzmacniałyby siłę państwa i jego międzynarodową pozycję. Ten proces autonomizacji geoekonomiki, według części autorów na czele z jednym z jej twórców – Edwardem Luttwakiem [55], miałby nawet doprowadzić do zastąpienia przez nią geopolityki [56]. Nie jest to pogląd powszechny, gdyż – jak pisze Pascal Lorot – pojawienie się geoekonomii nie oznacza, że nastąpił koniec konfliktów i rewindykacji terytorialnych, którymi zajmuje się geopolityka. Stąd też – kontynuuje francuski teoretyk – geopolityka jako metoda interpretacji tych zjawisk „ma jeszcze przed sobą piękne dni” [57]. Uważa on, że geoekonomia, podobnie jak geopolityka, jest metodą analizy i interpretacji stosunków sił w życiu międzynarodowym. Jednakże istnieją – jego zdaniem – dwie podstawowe różnice między tymi pojęciami. Pierwsza różnica wypływa z faktu, że geoekonomia skupia się na badaniu aktywności państw i wielkich przedsiębiorstw o strategii światowej. Natomiast polem badania geopolityki są strategie zdobywania terytoriów przez nie tylko państwa i wspomniane przedsiębiorstwa, lecz także przez „grupy ludzkie, politycznie ukonstytuowane lub nie, odwołujące się do wizerunków sięgających daleko wstecz” [58]. Druga różnica, według Lorot podstawowa, polega na tym, że ostatecznym celem praktyki geoekonomicznej nie jest kontrola terytoriów, lecz zdobycie przez państwo przewagi technologicznej i handlowej [59].

Jeszcze trudniej uchwycić różnicę między geopolityką a geostrategią w pracach autorów zajmujących się tą problematyką. Wynika to w dużej części z ewolucji, jaką przeszły one w XX wieku. Obecnie pojęcie „geostrategii” stosuje się wymiennie z takimi terminami, jak: polistrategia, strategia globalna, strategia integralna, strategia państwowa, wielka strategia, czy też podejście strategiczne [60]. Pojęcie „geostrategii” pojawiło się w 1846 r., zaś jej autorem był generał włoski Giacomo Durando [61], który zaproponował dwa sposoby jego rozumienia. W pierwszym znaczeniu oznaczało wpływ czynników geograficznych na tworzenie grup ludzkich, natomiast w drugim było badaniem wpływu geografii na prowadzenie wojen. Jednak do lat 20. XX wieku strategia i geostrategia kojarzone były jednoznacznie jako część ogólnej strategii wojskowej, nakierowanej na operacje prowadzone w skali makrogeograficznej [62]. W latach 20. XX wieku pojęcie to rozwinął jeden z twórców nowoczesnej strategii, Brytyjczyk, Basil Liddell Hart. Wprowadził on, używany do dziś – zwłaszcza w nauce anglosaskiej – wspomniany wcześniej termin „wielkiej strategii”, na oznaczenie działań, zmierzających do koordynacji i wykorzystania wszystkich możliwych zasobów narodu oraz koalicji dla osiągnięcia politycznych celów wojny. Dalsza ewolucja pojmowania geostrategii coraz bardziej oddalała ją od „strategii wojskowej” i traktowania jej jako młodszej siostry geopolityki. W końcu proces ten doprowadził do sytuacji, że wielu autorów – szczególnie amerykańskich – utożsamia pojęcia „geopolityki” i „geostrategii”. Czyni tak Zbigniew Brzeziński [63], traktując tę ostatnią jako produkt fuzji rozważań strategicznych i geopolitycznych, nie znajdując jednak różnic między geostrategią a współczesną geopolityką. Idąc śladem politologa amerykańskiego, Roman Kuźniar proponuje definicję geostrategii, która z powodzeniem mogłaby być charakterystyką podejścia geopolitycznego. Otóż „wielka strategia” – jak ją nazywa – jest złożoną kombinacją kilku cech i elementów:

– ma całościowy charakter (w sensie przestrzennym i funkcjonalnym);

– jest długofalowa, ale z jasno określoną perspektywą czasową;

– opiera się na starannej analizie środowiska, w którym działa podmiot, biorąc szczególnie pod uwagę okoliczności oraz czynniki sprzyjające i przeciwdziałające realizacji „wielkiej strategii”;

– jest uporządkowaną hierarchicznie strukturą celów, przy budowie której podmiot działający winien brać pod uwagę zasoby, instrumenty i metody osiągania tych celów, a także możliwości pozyskiwania środków w trakcie realizacji tejże strategii;

– jest określana i realizowana przez możliwie jednolity, zintegrowany podmiot [64].

W definicji tej, tak jak i w pojmowaniu przez tego autora geopolityki, widoczny jest całościowy i prakseologiczny aspekt geostrategii. Współcześnie stanowisko to jest dość rozpowszechnione, co prowadzi do zacierania różnic między tą ostatnią a geopolityką.

Różnicę między tymi pojęciami próbuje znaleźć Pascal Claval. Jego zdaniem, geopolityka bierze pod uwagę wszystkie dziedziny, którymi zajmują się politycy, dyplomaci, wojskowi, organizacje pozarządowe lub opinia publiczna. Bada także kalkulacje stron konfliktu oraz motywacje ich działania. Interesuje się celami współpracy, użyciem siły, czy grą podstępu. Dalej, uczulona jest na to, co kształtuje protagonistów, a także odzwierciedla heterogeniczność przestrzeni: warunki naturalne, historię, religię, różnorodność etniczną. Geostrategia, według niego, ma bardziej ograniczone pole działania. Jest ona nakierowana na badanie stosunku sił i „logikę armii”. Przestrzeń, na której się skupia, to bardziej odległości i logistyka, niż problematyka „zakorzenienia i pragnień”. Zajmuje się tym, co jest korzystne lub utrudniające manewr militarny i działania logistyczne, które z danej geostrategii wynikają. Przy czym autor ten uważa, że zarówno geopolityka, jak i geostrategia są dziedzinami praktycznymi, i nie mogą być przedmiotami kształcenia typu szkolnego, czy też akademickiego. Zastrzeżone są one dla ścisłych elit przywódczych [65].

Podobnie jak Paul Claval pojmuje geostrategię, tak badacz włoski, Carlo Jean, definiuje geopolitykę. Jego zdaniem, ta ostatnia nie jest niczym innym, jak „geografią władcy” [66]. Odmawia on jej waloru naukowości. „Nie istnieją – jak pisze – obiektywne »zasady« ani też »prawa geopolityczne«. Istnieją one tylko subiektywnie w narodowej myśli geopolitycznej i służą do tworzenia hipotez, teorii, przedstawień i scenariuszy politycznych. Te z kolei są zależne od interesów, posiadanej technologii oraz od systemu wartości kulturalnych właściwych temu, kto je opracowuje” [67]. Stąd też definiuje on geopolitykę jako „szczególne podejście do polityki, zbiór zasad i metod, które nadają kształt teoriom i hipotezom geopolitycznym, jest szczególną refleksją, nie jedyną i wyłączną, poprzedzającą decyzję polityczną” [68] i – dodajmy – działanie polityczne. Nie może ona polegać na statycznym opisie określonego rozłożenia geograficznego potęgi politycznej, strategicznej, czy ekonomicznej w danym okresie historycznym. To robi geografia polityczna. Natomiast geopolityka – jak twierdzi C. Jean – winna umożliwiać wyodrębnienie interesów i celów konkretnego podmiotu politycznego, a także służyć wyborowi jego właściwej polityki i strategii. Dla C. Jeana istotne miejsce w definiowaniu geopolityki zajmują hipotezy geopolityczne. Są to w jego ujęciu „scenariusze możliwego jutra i alternatywnych rozwiązań jego kształtowania zgodnie z naszymi celami, zasadami i wartościami” [69]. Pisze on, że mają one subiektywny oraz sztuczny charakter i w żadnym razie nie są neutralne, gdyż zależne są od przyjętych systemów wartości, inspirujących postrzeganie własnych interesów podmiotu budującego hipotezę, jego postrzeganie środowiska, własnego przeznaczenia i przyszłości systemu międzynarodowego. Przy budowie takiej hipotezy C. Jean wyróżnia trzy zawsze występujące elementy. Pierwszy, to konieczność przeprowadzenia w sposób jak najbardziej możliwy analizy „wielkich tendencji środowiskowych”. Następnie należałoby określić własne interesy oraz zweryfikować obrane cele i polityki pod kątem możliwości ich osiągnięcia oraz związanych z tym kosztów i korzyści. Trzeci element to konieczność przeprowadzenia akcji informacyjnej i propagandowej w celu uzyskania lub wzmocnienia poparcia wewnętrznego i międzynarodowego [70]. Postępowanie takie ma umożliwić budowanie całościowych hipotez geopolitycznych, tzn. takich, w których czynnik geograficzny jest stale obecny, lecz nie jest samodzielnym elementem analiz, a jednym z wielu. Takie widzenie tej problematyki włoski teoretyk uzasadnia nawet etymologią pojęcia „geopolityka”, z której to wnioskować można, iż drugi człon tego pojęcia, „polityka”, przeważa nad pierwszym – „geo”. Wywód ten prowadzi C. Jeana do wniosku, iż trudno mówić o jakiejś jednej geopolityce, a raczej o geopolitykach związanych z pojedynczymi państwami [71]. Trudno nie zgodzić się z takim rozumieniem geopolityki, gdyż to właśnie odzyskiwanie przez coraz większą liczbę państw możliwości podejmowania suwerennych decyzji politycznych oraz – wskutek postępu technicznego – skrócenie dystansu geograficznego między nimi, powodowały wzrost znaczenia podejścia geopolitycznego do życia międzynarodowego. Wynika to ze szczególnych właściwości państwa jako jednostki geopolitycznej. Właściwości te można ująć w czterech następujących punktach:

– są one podstawowymi jednostkami politycznymi, posiadającymi jednocześnie trzy atrybuty: terytorium, ludność i władzę suwerenną, których to atrybutów łącznie nie posiada żadna inna jednostka polityczna;

– przynależność państwowa ma charakter absolutny i – poza wyjątkami – nie wynika z wyboru; dla obywateli, a także całych grup społecznych państwa są instytucjonalnym wyrazem ich udziału w stosunkach międzynarodowych oraz pośrednikiem w artykulacji i realizacji ich interesów w środowisku międzynarodowym;

– państwa są najważniejszymi podmiotami i regulatorami stosunków międzynarodowych z racji swojego zorganizowania, dynamiki i wpływów;

– relacje międzypaństwowe stanowią istotę stosunków międzynarodowych, mając prymat nad stosunkami między pozostałymi uczestnikami życia międzynarodowego; to, że państwa są jedynymi suwerennymi podmiotami stosunków międzynarodowych powoduje, iż to one określają uwarunkowania normatywne i rzeczowe wszystkich innych dziedzin życia międzynarodowego [72].

Te szczególne właściwości powodują, że to przede wszystkim państwa mają możliwość formułowania i realizowania określonej wizji geopolitycznej. Wynika to również z samej istoty sfery polityki, która jest domeną państw. Natomiast pojęcie „geopolityki” (podobnie jak pojęcie „polityki międzynarodowej”) zakłada istnienie jakiegoś formalnego, czy też nieformalnego, centralnego światowego ośrodka dyspozycji politycznych na wzór władzy państwowej. Oczywiście, jest to założenie fałszywe. Pomimo swojej potęgi nawet jedyne dzisiaj supermocarstwo, Stany Zjednoczone, nie mają takiej mocy, czy to z punktu widzenia prawnego, czy też pozaprawnego, ażeby uznać to państwo za „sternika” wszelkich procesów politycznych w świecie. Stąd też z punktu widzenia ontologicznego trudno uznać geopolitykę za naukę. Natomiast podejście geopolityczne, posiadające wskazane wcześniej właściwości i przede wszystkim wychodzące z perspektywy postrzegania stosunków międzynarodowych przez określone państwo, jest pożądanym i przydatnym narzędziem badawczym.

Tekst pochodzi z nr 43/2011 półrocznika Stosunki Międzynarodowe – International Relations. Publikacja za zgodą Instytutu Stosunków Międzynarodowych UW i Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego.

__________________________________________________________
1 Aymeric Chauprade nazywa nawet 1989 r. „rokiem geopolitycznym”. A. Chauprade, Constantes et changements dans l’histoire, Paris 2001, s. 90.
2 Na przykład we francuskim wydawnictwie uniwersyteckim ukazała się pozycja zatytułowana Geopolityka smaku (Géopolitique du goût: la guerre culinaire, Paris 2004), zaś w Hiszpanii Geopolityka estetyki (La estetica geopolitica: cine y espacio en el sistema mundial, Barcelona 2003).
3 Dla zobrazowania tych tendencji ograniczamy się do przykładów najnowszych: G. Cimek, Znaczenie geopolityki w warunkach procesu globalizacji, „Zeszyty Naukowe Akademii Marynarki Wojennej” 2009, nr 3; S.B. Cohen, Geopolitics of the World System, New York 2002; P. Gentelle, Géopolitique du monde contemporaine: Etats, continents, puissances, Paris 2008; И.А. Василенко, Геополитика современного мира, Москва 2005; F. Buck, Geopolityk heute: Weltordnung im Wandel (Gebundene Ausgabe), Stuttgart 1996.
4 Tej tematyce poświęconych jest najwięcej prac geopolitycznych. Zob. np.: F.J. Rosenberg, The Avant- Garde and Geopolitics in Latin America, Pittsburg 2006; R. Lim, Geopolitics of East Asia. The Search for Equilibrium, New York 2005; P. Deger, R. Hettlage (red.), Der europäische Raum, Wiesbaden 2007; P. Verluise, Géopolitique de l’Europe: l’Union européenne élargie a-t-elle les moyens de la puissance?, Paris 2005; S. Kahn, Géopolitique de l’Union europeéenne, Paris 2007; К.С. Гаджиев, Геополитика Кавказа: Монография, Москва 2001.
5 Ten typ twórczości nazywa się często „mikrogeopolityką”. Zob. np.: Y. Lacoste, Géopolitique des régions française, Paris 1986; B. Giblin-Delwallet, Nouvelle géopolitique des régions française, Paris 2005; J. Olimpio, Geopolitica do Brasil, Rio de Janeiro 1967; S. Graham (red.), Cities, War, and Terrorism: Toward an Urban Geopolitics (Studies in Urban and Social Change), Oxford 2004; F. Encel, Géopolitique de Jeruzalem, Paris 2008; S. Barber (red.), The Geo-Politics of the City, London 2007; F. Hulbert, L’Espace politique de la ville: plaidoyer pour une géopolitique urbaine, „L’Espace Politique” 2009, nr 8, http://espacepolitique. revues.org/index1330.html (26.07.2011).
6 Zob. np. E.C. Dolman, Astropolitik. Clasical Geopolitics in the Space Age, London 2002 (frapujący jest tytuł rozdziału II: Foundations: From Geopolitics to Astropolitics); J.M. Collins, Military Space Forces. The Next 50 Years, New York 1989, rozdział Halford J. Mackinder’s Heartland Theory Applied to Space.
7 Pod tym względem symboliczną jest praca Saula Cohena, Geopolitics: The Geography of International Relations, New York 2008.
8 Zob. np.: Z. Brzeziński, Wielka szachownica. Główne cele polityki amerykańskiej, Warszawa 1998; Ch. Kupchan, The End of American Era: U.S. Foreign Policy and the Geopolitics of the Twenty-first Century, New York 2003 (szczególnie geopolityczne podejście prezentuje autor w rozdziale II zatytułowanym America’s New Map of the World); A. Дугин, Основы геополитики. Геополитическое будущее России, Москва 1997; P. Marchand, Géopolitique de la Russie, Paris 2007; K. Broesgaard, China’s Place in Global Geopolitics: Domestic, Regional and Internation Affairs, London 2002; L. Vairon, Défis chinois: Introduction à une géopolitique de la Chine, Paris 2006.
9 Zob. M.F. Gawrycki, Geopolityka w myśli i praktyce politycznej Ameryki Łacińskiej, Warszawa 2003. Autor ten analizuje zarówno myśl geopolityczną, jak i praktykę polityczną, m.in.: Brazylii, Argentyny, Chile, Peru, Ekwadoru, Boliwii, Kolumbii.
10 Zob. m.in.: E. Wyciszkiewicz (red.), Geopolityka rurociągów. Współzależność energetyczna a stosunki międzypaństwowe na obszarze postsowieckim, Warszawa 2008; P. Le Billon, The Geopolitics of Resource Wars (Cass Studies in Geopolitics), New York 2005; M.T. Klare, Rising Powers, Shrinking Planet: The New Geopolitics of Energy, New York 2008; S. Furfari, Le monde et l’énergie – Enjeux géopolitiques, Paris 2007.
11 Zob. np. G.-F. Dumont, Démographie politique: Les lois de la géopolitique de populations, Paris
2007.
12 Zob. np. S. Huntington, The Clash of Civilizations and the Remaking of World Order, New York 1996 (wydanie polskie: Zderzenie cywilizacji i kształtowanie nowego ładu światowego, Warszawa 2005); I. Wallerstein, Geopolitics and Geoculture: Essays on the Changing World-System, Cambridge 1991; S. Chautard, Géopolitique des religions, Paris 2008; F. Thual, Géopolitique du chiisme, Paris 1995; В.А. Дергачев, Цивилизационная геополитика (Геофилософия), Москва 2004; С.А. Модестов, Геополитика ислама, Москва 2003.
13 Zob. np. The Geopolitics of Hunger, 2000–001: Hunger and Power: Action Against Hunger, Boulder 2001; S. Brunel (red.), Géopolitique de la faim, Paris 1999, 2000, 2001; idem, Famines et politique, Paris 2002.
14 Zob. np. A. Labrousse, M. Koutouzis, Géopolitique et Géostratégies des Drogues, Paris 1996.
15 Pojęcie „geoekonomiki” wprowadził do współczesnej geopolityki E.N. Luttwak w artykule From Geopolitics to Geoeconomics. Logic of Conflict, Grammar of Commerce, ,,The National Interest”, Summer 1990. Zob. także: P. Lorot (red.), Introduction à la géoéconomie, Paris 1999; В. Дергачев, Геоэкономика (Современная геополитика), Москва 2002; „Géoéconomie”, Paris, kwartalnik.
16 Szerzej na ten temat zob. S. Musiał, Ewolucja i stan francuskiej nauki o stosunkach międzynarodowych, „Stosunki Międzynarodowe–Intenational Relations” 2003, t. 28, nr 3–4, s. 107–112.
17 Zob.: Д. Каррер, Э. Анкос, Евразийская империя, Москва 2007.
18 Zob. A. Dugin, op. cit.; idem, Гелополитика постмодернизма. Времена новых империй. Очерки геополитики XXI века, Москва 2007. Przegląd poglądów rosyjskich autorów na status naukowy geopolityki zob.: Д.В. Жмуров, Проблемы научного статуса геополитики, http://www.npocmo.info/evr7/ evr7_index.html (26.07.2001). Ostatnio koncepcja „przestrzeni euroazjatyckiej” stała się inspiracją dla geopolityków niemieckich. Zob. W. Schneider-Deters, P.W. Schulze, H. Zimmermann (red.), Die Europäische Union, Russland und Euroasien: Die Rückkehr der Geopolityk, Berlin 2008.
19 Zob. m.in.: G. Parker, Geopolitics. Past, Present and Future, London 1998; P.J. Taylor, C. Flint, Political Geography. World-Economy, Nation-State & Locality, London 2000; C. Flint, Wstęp do geopolityki, Warszawa 2008; G. O’Tuathail, Critical Geopolitics, New York 1997; idem, The Geopolitics Reader, New York 2003; A.K. Riemer,Geopolitik und Strategie am Beginn des 21. Jahrhuderts: Theoretische Überlegungen, Frankfurt 2006.
20 Zob. L. Moczulski, Geopolityka. Potęga w czasie i przestrzeni, Warszawa 1999.
21 Zob. P. Eberhardt, Twórcy polskiej geopolityki, Kraków 2006.
22 Instytut ten jest ośrodkiem analitycznym. Z jego inicjatywy powstało w 2008 r. Polskie Towarzystwo Geopolityczne. Organizuje on coroczne zjazdy geopolityków. Prowadzi też działalność wydawniczą, na którą składają się zarówno czasopismo „Przegląd Geopolityczny”, jak też pozycje książkowe, np. kluczowa dla teoretyczno-metodologicznego dorobku Instytutu praca: Z. Lach, J. Wendt (red.), Geopolityka. Elementy teorii, wybrane metody i badania, Częstochowa 2010.
23 R. Kjellen, Der Staat als Lebenform, Leipzig 1917, s. 46; por. M. Korinman, Quand l’Allemagne pensait le monde. Grandeur et décadence d’une géopolitique, Paris 1990, s. 152.
24 Za: M. Korinman, op. cit., s. 155.
25 N.J. Spykman, The Geography of Peace, New York 1944; wyd. II, 1969, s. 5. Na dowód, że sam Spykman nie miał pełnej jasności co do zakresu pojęcia „geopolityki”, trzeba dodać, iż wymienia on jeszcze trzy różne znaczenia tego pojęcia (ibidem).
26 L. Moczulski, op. cit., s. 70, 73.
27 A. Chauprade, Géopolitique. Constantes et changements dans l’histoire, Paris 2001, s. 13.
28 Y. Lacoste, Géopolitique. La longue histoire d’aujourd’hui, Paris 2006, s. 8.
29 Idem, Dictionnaire de géopolitique, Paris 1995, s. 5. Zob. także: idem, Vive la nation, Destin d’une idée géopolitique, Paris 1997.  
30 S. Rosière, Géographie politique et géopolitique. Une grammaire de l’espace politique, Paris 2003, s. 21.
31 Ph. Moreau Defarges, Dictionnaire de géopolitique, Paris 2002, s. 139.
32 Ibidem.
33 A. Дугин, Гелополитика постмодернизма. Времена ..., op. cit., s. 12.
34 Ibidem, s. 13.
35 Zob. В. Дергачев, Геополитика. Учебник, Москва 2004. Od kiedy, na początku lat 90. ubiegłego wieku geopolityka stała się w Rosji dyscypliną akademicką, podręczników takich powstało – zwłaszcza po 2000 r. – kilkadziesiąt.
36 Zob. А. Дугин, Гелополитика постмодернизма. Времена ..., op. cit.; Д. Каррер, Э. Анкос, op. cit.; К.С. Гаджиев, Геополитические горизонты России. Контуры нового миропорядка, Москва 2007.
37 P.J. Taylor, Political Geography of the Twentieth Century: A Global Analysis, London 1993, s. 52; por L. Moczulski, op. cit., s. 72.
38 S.B. Cohen, Geography and Politics in a World Divided, New York 1973, s. 24.
39 P.M. Gallois, Géopolitique. Les voies de la puissance, Lausanne 2000, s. 37.
40 C.S. Gray, The Geopolitics of the Nuclear Era, New York 1977, s. 21.
41 Ibidem, s. 19.
42 R. Kuźniar, Globalizacja, geopolityka i polityka zagraniczna, „Sprawy Międzynarodowe” 2000, nr 1, s. 17.
43 P. Lorot, Histoire de la Géopolitique, Paris 1995, s. 71.
44 Ibidem.
45 S. Otok, Geografia polityczna. Geopolityka – ekopolityka – globalistyka, Warszawa 2006, s. 7.
46 Z. Rykiel, Podstawy geografii politycznej, Warszawa 2006, s. 33.
47 Zob. C. Flint, Introduction to Geopolitics: Tensions, Conflicts and Resolutions, New York 2006, s. 1–2; zob. także: P. Taylor, C. Flint, op. cit.
48 R.H. Harkavy, Great Power Competition for Overseas Bases. The Geopolitics of Access Diplomacy, New York 1982, s. 272; por. P.M. Gallois, op. cit., s. 33.
49 Zob.: K. Dodds, Geopolitics: A Very Short Introduction, Oxford 2007, s. 4–5; zob. także: idem, Geopolitics in a Changing World (Insights Into Human Geography), London 1999; M.R. Polelle, Raising Cartographic Consciousness: The Social and Foreign Policy Vision of Geopolitics in the Twentieth Century, Lanham 1999; E.W. Anderson, International Boundaries: A Geopolitical Atlas, Norwich 2003; J. Agnew, Geopolitics: Re-visioning World Politics, New York 2003. Wizualizacja zagadnień geopolitycznych nie jest mocną stroną geopolityki anglosaskiej. Z reguły ukazują się tam francuskie opracowania kartograficzne
50 Zob. m.in.: G. Chaliand, J.-P. Rageau, Atlas des diasporas, Paris 1991; Atlas des empires, Paris 1993; Atlas stratégique. Géopolitique des rapports de force dans le monde, Paris 1991; G. Chaliand, J.-P. Rageau, C. Petit, Atlas stratégique, Paris 2008; J. Guellec, Atlas de l’espace mondial, Paris 1999; J.-Ch. Victor, V. Raisson, F. Tétart, F. Lernoud, Le Dessous des Cartes: Atlas géopolitique, Paris 2006; Le Dessous des Cartes: tome 2, Atlas d’un monde qui change, Paris 2007.
51 S. Rosière, op. cit., s. 19.
52 Ibidem, s. 20.
53 Ilustracją tej tendencji może być praca Saula Cohena, Geopolitics: The Geography of International Relations, Lanham 2008.
54 A. Chauprade, op. cit., s. 98.
55 Zob. E. Luttwak, op. cit.; idem, The Endangered American Dream, New York 1993.
56 Zob. rozdział 8 zatytułowany Globalization and the End of Geopolitics?, w: B. Blouet, B.W. Blouet, Geopolitics and Globalization in the Twentieth Century, London 2001; В. Дергачев, Геозкономика (Современная геополитика), Мосkва 2002.
57 P. Lorot, La nouvelle grammaire des rivalités internationales, w: P. Lorot (red.), Introduction ..., op. cit., s. 18; P. Lorot (red.), Dictionnaire de la mondialisation, Paris 2001, s. 206–207.
58 Ibidem.
59 Ibidem.
60 Samo pojęcie „strategii” pochodzi od greckiego słowa „strategos” – dowódca armii, zaś czasownik „strategein” oznacza dowodzić armią. Inne z pochodnych pojęć greckich to „strategema” – manewr wojenny. Stąd też łacińskie „stratogema” – podstęp wojenny.
61 G. Durando, Della nazionalita italiana: saggio politico-militare, Lausanne 1846.
62 Obecnie są także autorzy stosujący zawężone do militarnego pojmowanie geostrategii. Na przykład Thierry de Montbrial pisze, iż „geostrategia jest częścią strategii wojskowej, zajmującą się sytuacjami, gdzie geografia odgrywa podstawową rolę”. Th. de Montbrial, L’action et le système du monde, Paris 2002, s. 77.
63 Zob. Z. Brzeziński, Plan gry: USA–ZSRR, Warszawa 1990.
64 Zob. R. Kuźniar, Geostrategiczne uwarunkowania bezpieczeństwa Polski, „Sprawy Międzynarodowe” 1993, nr 1, s. 24.
65 Zob. P. Claval, Géopolitique et géostratégie. La pensée politique, l’espace et le territoire au XXe siècle, Paris 1996, s.7–8.
66 C. Jean, Geopolityka, Wrocław 2003, s. 39.
67 Ibidem, s. 40.
68 Ibidem, s. 41.
69 Ibidem.
70 Ibidem, s. 41–42.
71 Ibidem, s. 38–39.
72 Zob. J. Kukułka, Wstęp do nauki o stosunkach międzynarodowych, Warszawa 2003, s. 104–105.
Czytany 35575 razy Ostatnio zmieniany czwartek, 30 październik 2014 00:04