wtorek, 05 styczeń 2016 05:21

Magdalena Micińska-Bojarek: Stan środowiska naturalnego w Federacji Rosyjskiej – zastane problemy i nowe wyzwania

Oceń ten artykuł
(9 głosów)

dr Magdalena Micińska-Bojarek

Terytorium Federacji Rosyjskiej zajmuje około 15% światowego lądu. Na tym obszarze Natura nie poskąpiła zasobów naturalnych i surowców energetycznych. Rosja zajmuje pierwsze miejsce pod względem złóż gazu ziemnego, ocenianych na blisko 48 bln m3 (prawie 1/3 zasobów światowych) drugie pod względem wielkości zasobów węgla kamiennego (prawie 160 mld t.), siódme co do złóż ropy naftowej, szacowanych na 10,2 mld t. Wpływy ze sprzedaży ropy i gazu ziemnego stanowią ponad połowę dochodów budżetu federalnego [1]. Największe rosyjskie przedsiębiorstwa (Gazprom, Rosnieft, Łukoil) związane są właśnie z tym sektorem gospodarki.

Federacja jest też światowym liderem w zakresie wydobycia diamentów. Złoża rosyjskie przekraczają to, co zwierają łącznie wszystkie inne odkryte dotąd złoża diamentów na świecie. Szczególną uwagę zwraca kopalnia odkrywkowa „Mirny” w Jakucji, będąca najgłębszym, bo 12-kilometrowym, odwiertem w ziemi. Ponadto kraj ten posiada duże pokłady węgla brunatnego, rud żelaza, metali kolorowych, kamieni szlachetnych i innych wartościowych surowców i kopalin.

Rosja należy do czołówki krajów najbogatszych w zasoby wodne. Sam Bajkał zawiera ok. 1/5 światowych zasobów wody słodkiej. Cennym bogactwem jest również rozbudowany system rzeczny, wykorzystywany nie tylko do celów transportowych, ale także do produkcji energii elektrycznej. Hydroelektrownie generują ok. 18% całości wytwarzanej energii elektrycznej) [2]. Największe z nich: sajano-szuszeńska i krasnojarska położone są na syberyjskiej na rzece Jenisej. Kolejnym strategicznym dobrem jest las. Tereny leśne zajmują 45% powierzchni kraju około 763,5 mln ha, co stanowi ponad 22% światowej powierzchni. Na obszarze Federacji znajduje się największy zalesiony teren Ziemi – tajga, obejmujący ponad 55% drzew iglastych na świecie [3]. Rezerwy drewna oceniane są na ok. 80 mld m3 [4].

Gospodarka rosyjska zajmuje 6. miejsce w świecie pod względem Produktu Krajowego Brutto liczonego według parytetu siły nabywczej. W przemyśle zatrudnionych jest około 30% społeczeństwa [5], co wpływa korzystnie na strukturę zatrudnienia. Dominuje przemysł ciężki: paliwowo-energetyczny, metalurgiczny, mineralny, chemiczny oraz zbrojeniowy. Ośrodki produkcji podłączone są do międzykontynentalnych sieci transportowych i przesyłowych. Wysoka pozycja FR wśród państw uprzemysłowionych wynika przede wszystkim z modelu gospodarki, ukierunkowanego w przeważającej mierze na eksploatację surowców naturalnych.

Profil rosyjskiej gospodarki silnie oddziałuje na środowisko naturalne, którego stan określa się ogólnie jako niezadowalający a w niektórych miejscach wręcz katastrofalny. Wiele problemów przypadło Federacji jako dziedzictwo po rozpadzie Związku Radzieckiego. W opartej na planach 5-letnich pośpiesznej industrializacji kraju nie było miejsca na ochronę środowiska. Przemysł ciężki oraz realizacja wielkich projektów inżynieryjno-budowlanych i militarnych doprowadziły do nieodwracalnych zmian w otoczeniu przyrodniczym. W końcu lat 1990’ wyszło na jaw, że wieloletnie zaniechania oprowadziły do wystąpienia na około 40% terytorium kraju poważnych problemów ekologicznych takich jak: skażenia radioaktywne, wysokie zanieczyszczenia powietrza i wody, wylesienia, degradacja gleb i roślinności. Według danych Instytutu Geografii Rosyjskiej Akademii Nauk w 2012 roku cechy ostrego kryzysu ekologicznego wystąpiły na obszarze około 15% terytorium, tj. na 2,5 mln km2, na którym żyje około 60% mieszkańców kraju [6]. Zły stan środowiska wpływa negatywnie na zdrowie ludzi. Długość życia w Rosji jest jedną najniższych w Europie i wynosi średnio 71 lat, przy czym średnia długość życia mężczyzn to 65 lat a kobiet 72 [7]. Dla porównania w Polsce średnia długość życia wynosi 77 lat, odpowiednio dla mężczyzn 73 dla kobiet – 81 [8].

Najpoważniejszym problemem ekologicznym, pozostawionym przez poprzedni ustrój, jest skażenie radioaktywne. Dotyczy ono terenów dzisiejszej FR napromieniowanych na skutek katastrofy nuklearnej w Czarnobylu w 1986 roku, szeregu awarii w kombinacie atomowym Majak w latach 1957–1968 oraz eksploatacji poligonu w postaci prób nuklearnych w Semipałatyńsku w latach 1949–1989. W końcówce ubiegłego wieku na obszarach, które uległy szczególnie wysokiemu napromieniowaniu, utworzono administracyjne „zony klęski ekologicznej”, cześć terenów wyłączono z eksploatacji, obejmując je monitoringiem. Osoby, które ucierpiały na skutek zdarzeń radiacyjnych oraz ich rodziny do 3. pokolenia włącznie, objęte zostały federalnymi programami pomocy socjalnej [9].

Należy podkreślić, iż w Rosji energetyka atomowa rozwija się dziś bardzo dynamicznie. Na terenie kraju dokonuje się jej pełny cykl technologiczny: wydobycie rudy uranu, oczyszczanie, wzbogacanie i wykorzystywanie jej jako paliwo w elektrowniach atomowych, utylizacja i składowanie odpadów promieniotwórczych. 10 aktualnie funkcjonujących elektrowni atomowych wytwarza 18% krajowego bilansu energetycznego. Szczególnie wysokim udziałem energetyki atomowej (42% bilansu) wyróżnia się europejska części Federacji, zwłaszcza północny zachód [10]. W dziedzinie atomowej, wysokotechnologicznej, Rosja utrzymuje pozycję światowego lidera. Posiada obiecujące perspektywy eksportu elektrowni atomowych na całym świecie: na Węgrzech, w Turcji, Wietnamie, Egipcie, Iranie, Chinach, Finlandii itd. Branża atomowa zapewnia Rosji długoletnie kontrakty [11].

Kolejnym problemem sięgającym czasów radzieckiej industrializacji jest zanieczyszczenie powietrza. Pomimo faktu, że po upadku ZSRR emisja gazów i pyłów do powietrza zmniejszyła się o niemal 1/3, to nadal w 119 miastach, stanowiących ponad połowę wszystkich miast Rosji, występuje wysoki i bardzo wysoki poziom zanieczyszczenia powietrza [12]. W miastach tych żyje prawie połowa ludności kraju. W latach 2000–2011 ogólna ilość emisji gazów i pyłów do powietrza wynosiła średnio około 32 mln ton rocznie (19 ton ze źródeł stacjonarnych i 13 ton ze środków transportu) [13]. Zanieczyszczenie powietrza jest dziś przyczyną około 10% zachorowań u dzieci, 41% chorób krążenia i 16% chorób endokrynologicznych u dorosłych14.

Przez długi czas miastem o najbardziej zanieczyszczonym powietrzu, nie tylko w kraju, ale i na świecie, był położony na Uralu Karabasz, stanowiący od 1910 r. jeden z najważniejszych ośrodków przemysłu miedziowego. To otoczone rozlewiskami ścieków przemysłowych i hałdami odpadów miasto, zostało niemal całkowicie pozbawione roślinności a na powierzchni ziemi i na budynkach przykryło się nalotem przypominającym patynę. Wraz z początkiem XXI w. został tam wprowadzony federalny program naprawczy, zakładający stopniową modernizację kombinatu i przejście na nowocześniejsze technologie produkcji [15]. Dziś miastem o najbardziej zanieczyszczonym powietrzu jest Norylsk. To jedno z najbardziej wysuniętych na północ miast na świecie, nieposiadające bezpośredniego połączenia drogowego z resztą Rosji. Komunikacja i transport odbywają się tam drogą powietrzną i wodną-północnymi morzami lub rzeką Jenisej. Norylsk jest ośrodkiem hutnictwa i górnictwa metali nieżelaznych niklu, kobaltu, platyny oraz węgla kamiennego. Największym emitentem zanieczyszczeń jest miejscowy kombinat wydobywczo metalurgiczny – Norylski Nikiel, na którego przypada 10% krajowej emisji do powietrza ze wszystkich źródeł stacjonarnych.  

Problemem wynikającym z rozwoju indywidualnej motoryzacji jest rosnąca ilość zanieczyszczeń transportowych. W Rosji brakuje skutecznej kontroli norm jakości paliwa a przy tym nie ma obowiązku wyposażenia pojazdów w katalizatory. Zatrucie powietrzna spalinami staje się więc szczególnie uciążliwe zwłaszcza dla mieszkańców metropolii w tym 12-milionowej Moskwy, która uchodzi za drugie po Norylsku, najbardziej zapylone miasto federacji.

Kolejny poważny problem, sięgający proweniencją czasów Związku Radzieckiego, to zanieczyszczenie wód. Ocenia się, że aktualnie ok. 75% wód powierzchniowych i 30% wód podziemnych są zanieczyszczone. Przestarzałe technologicznie, nieefektywne oczyszczalnie oczyszczają tylko 10% ścieków bytowych [16]. Najgorszy stan wód odnotowuje się w obwodach krasnodarskim, stawropolskim, rostowskim, nowosybirskim, Republice Czeczeńskiej oraz w Moskwie [17]. Ścieki odprowadzane bezpośrednio do rzek pogarszają stan Morza Czarnego i Kaspijskiego. Areną międzynarodowej środowiskowej batalii stało się jezioro Bajkał, zanieczyszczane przez miejscowy kombinat celulozowo-papierniczy. Po licznych protestach udało się jednak doprowadzić do wprowadzenia tam nowoczesnej technologii zamkniętego cyklu wodnego [18].

Odnośnie lasów należy zauważyć, że po rozpadzie Związku Radzieckiego produkcja drewna zmniejszyła się o ponad 1/3. O ile na przykład w 1988 roku [19] pozyskiwano ponad 386 mln m3, to w 2007 roku liczba ta wynosiła już tylko 207 mln m3 [20]. Jednakowoż pojawił się nowy problem – nielegalny wyręb lasów i wywóz surowca za granicę. Na północnym zachodzie Rosji nielegalnie pozyskane drewno wywozi się do krajów skandynawskich i Niemiec a na Dalekim Wschodzie – do Chin. Bezprawna wycinka stanowi 15–20% ogólnokrajowej produkcji drzewnej, to jest od 35 do 40 mln m3 rocznie. Według ocen WWF Rosja traci z tego powodu ponad 1 mld USD rocznie [21].

Obok wyrębu lasów poważnym zagrożeniem dla przyrody jest kłusownictwo i wywóz za granicę skór i części martwych zwierząt. Na granicy wymarcia znajdują się następujące gatunki: niedźwiedź biały, tygrys amurski, leopard kaukaski, irbis (śnieżna pantera). Ogólna powierzchnia obszarów chronionych (parków narodowych i rezerwatów) wynosi 200 mln ha co stanowi 11,9% terytorium Rosji [22] i bynajmniej nie jest to imponujący stosunek – dla porównania w Polsce obszary chronione zajmują ponad 40% powierzchni kraju [23]. Nowym zagrożeniem dla przyrody jest rozbudowa ekskluzywnych dacz (osiedla typu cottage) na obszarach cennych przyrodniczo, w rezerwatach i strefach ochronnych wód [24]. Na szczególną uwagę zasługuje ochrona przyrody Zachodniej Syberii. W rezultacie chemicznej eksploatacji kopalin powstały tam ogromne rozlewiska naftowe na obszarach torfowo-bagiennych (Chanty – Mansyjski Okręg Autonomiczny – Jurga). Ekologiczna dewastacja środowiska Syberii przyczynia się wymierania narodów Północy [25].

Nowymi wyzwaniami ekologicznymi, związanymi bezpośrednio z ustaleniami Szczytu Ziemi w Rio de Janeiro w 1992 roku są – ochrona klimatu i problematyka uwalniania do środowiska organizmów modyfikowanych genetycznie. Odnośnie ochrony klimatu podkreślić należy, że pozycja Rosji umożliwiła wejście w życie protokołu z Kioto w 2005 roku. Bez Rosji udział państw, które ratyfikowały ten dokument, wynosił tylko 32% światowej emisji dwutlenku węgla przy niezbędnych do jego wejścia w życie 55%. W sytuacji, kiedy USA na które przypadało 23% światowej emisji, odstąpiły od procesu ratyfikacji protokołu, Rosja ze swoimi ówczesnymi 17% była jedynym krajem, od którego rzeczywiście zależała przyszłość realizacji protokołu, w szczególności zaś jego najważniejszego, obligatoryjnego mechanizmu – systemu handlu uprawnieniami do emisji. Problemy zmian klimatu nie należą jednak do priorytetów polityki Kremla. Wynika to po pierwsze z uwarunkowań klimatycznych kraju: z powodu niskich temperatur, w Rosji co roku umiera około 1500 osób [26]. Skutki ocieplenia mogą prowadzić więc do zwiększenia komfortu życia i bezpieczeństwa mieszkańców, do zmniejszenia kosztów ogrzewania budynków (w niektórych północnych regionach budynki stawiane są na specjalnych betonowych słupach aby ograniczyć ucieczkę ciepła do ziemi). Globalne ocieplenie może oznaczać również otwarcie nowych szlaków handlowych w Arktyce i dostęp do znajdujących się tam złóż szelfowych oraz pozyskanie terenów uprawnych [27]. Po drugie, w swoim czasie wpływowi naukowcy rosyjscy, w tym naczelny klimatolog kraju Jurij Izrael, oraz doradca prezydenta ds. ekonomicznych Andriej Iłłarionow podkreślali słabość naukowych podstaw teorii antropogennego pochodzenia zmian klimatycznych. Prezydent FR zwrócił zaś uwagę, że protokół z Kioto nie brał w proporcjonalnym stopniu pod uwagę rozmiaru i potencjału redukcyjnego rosyjskich lasów [28]. Rosja jest szczególnie rozczarowana faktem, że obecny system premiuje kraje, które dokonują zalesień, kosztem tych, które jak Rosja zachowały lasy pierwotne [29]. Odnośnie przyszłości reżimu międzynarodowej ochrony klimatu Rosja postuluje podpisanie jednego uniwersalnego porozumienia klimatycznego, które będzie obowiązywało wszystkie kraje – zarówno te rozwinięte jak i te rozwijające się (w tym Chiny i Indie) dziś będące głównymi emitentami gazów cieplarnianych całkowicie wolnymi od jakichkolwiek zobowiązań redukcyjnych30.

Drugim, nowym kierunkiem rozwoju, wyznaczonym przez konferencję ONZ w Rio, jest bezpieczeństwo biologiczne w kontekście uwalniana do środowiska organizmów modyfikowanych genetycznie tzw. GMO. Rosja zajęła w tej kwestii dość wyraziste stanowisko. Dla znaczącej grupy rosyjskich naukowców GMO stanowi jedno z najpoważniejszych zagrożeń ekologicznych XXI wieku [31]. Reprezentacyjnym autorytetem w tym przedmiocie jest prof. Irina Jermakowa, neurobiolog, członek RAN, której światowy rozgłos przyniosły badania nad wpływem GMO na organizmy szczurów. W przeprowadzonym przez I. Jermakową doświadczeniu jedna grupa szczurów (samce i samice), karmiona była wyłącznie soją GMO a druga grupa – porównawcza – soją niemodyfikowaną genetycznie. Już pierwsze pokolenie szczurzych szczeniąt, których matki karmione były soją GMO miało sześciokrotnie wyższą śmiertelność i znaczące odchylenia od normy w zakresie: wielkości i wagi noworodków oraz zaobserwowanych patologii układowych. W trzecim pokoleniu osobników grupy karmionej GMO nie otrzymano już żadnych żywych urodzeń. Z badań I. Jermakowej i innych naukowców rosyjskich wynika dość jednoznacznie, że rozszerzanie areału upraw transgenicznych będzie prowadzić do zagrożenia dla zdrowia ludzi i uszkodzenia funkcji reprodukcyjnej [32]. W odpowiedzi na udowodnione naukowo zagrożenie bezpieczeństwa biologicznego Duma Państwowa uchwaliła w kwietniu 2015 roku [33] nowelizację ustawy o jakości i bezpieczeństwie produktów żywnościowych [34], w której wprowadzono całkowity zakaz upraw roślin transgenicznych na terytorium Rosji.

Problemem ekologicznym, określanym przez samych Rosjan jako najbardziej palący, jest natomiast brak efektywnego gospodarowania odpadami komunalnymi. Co roku wytwarza się ponad 50 mln ton odpadów tj. około 350 kg na osobę [35]. Dla porównania w UE ogółem na osobę przypada 500 kg, a w Polsce tylko 315 kg. W Rosji recyklingowi i utylizacji poddawanych jest tylko 2–3% odpadów komunalnych, podczas gdy w UE ogółem – około 60%. Dzikie wysypiska śmieci są więc w FR zjawiskiem powszechnym.

Problemem natury ogólnosystemowej, wymagającym odrębnego omówienia, jest kwestia modernizacji rosyjskiej gospodarki. Położenie geograficzne i rozbudowana przestrzennie infrastruktura przemysłowa i transportowa stwarzają dogodne warunki dla występowania awarii technicznych i klęsk żywiołowych. W 1994 roku do monitoringu awarii i klęsk żywiołowych oraz do likwidacji ich skutków zostało powołane Ministerstwo Sytuacji Nadzwyczajnych. Z prowadzonych przez nie statystyk wynika, że poważne sytuacje kryzysowe zdarzają się około 200 razy do roku [36]. Najbardziej niebezpieczną klęską są pożary lasów. W latach 2010–2012 ogień trawił rocznie od 200 tys. do 1 mln ha lasów.

Z powyższych ustaleń wynika, że obszar Federacji Rosyjskiej charakteryzuje się występowaniem szeregu poważnych problemów ekologicznych. Jedne z nich zostały pozostawione przez poprzedni ustrój – inne pojawiły się już w nowych warunkach społeczno-politycznych. Poprawa stanu środowiska stanowi ogromne wyzwanie dla władz federalnych, gdyż skala problemów najczęściej wykracza poza możliwości finansowe i organizacyjne poszczególnych regionów. Potrzebne są nie tylko odpowiednie akty prawne, plany, programy i instytucje ale także polityczna wola wyrażająca się w chęci finansowania ekologicznych przedsięwzięć. W budżecie federalnym na lata 2015–2017 ochrona środowiska zajmuje ostatnią pozycję pod względem wydatków. Władze zdecydowały się przeznaczyć na ekologię 0,35% wydatków budżetu to jest 56 mld rubli – o 1,8% więcej niż w roku ubiegłym [37]. Najwięcej, środków budżetowych (25%) przeznaczonych zostanie na sprawy socjalne i na obronę narodową (21%) oraz na państwowe inwestycje w rozwój ekonomiczny (15,24%) [38].

Skomplikowana sytuacja geopolityczna, rosnące napięcie między federacją a Zachodem, postępująca militaryzacja rosyjskiej gospodarki niestety nie pozwalają żywić nadziei na znaczącą poprawę stanu środowiska Rosji w najbliższym czasie.

Fot. http://bellona.org/

_______________________________________
1. Бюджет России на 2015 год. Инфографика, http://www.aif.ru/dontknows/infographics/1394939
2. Wydział Promocji Handlu i Inwestycji Ambasada Rzeczypospolitej Polskiej w Moskwie, http://moskwa.trade.gov.pl/pl/russia/article/detail,98,O_Rosji.html
3. A. Turkowski, Rosja wobec międzynarodowego reżimu zmian klimatycznych [w:] Rosja w procesach globalizacji pod red. S. Bielenia, Warszawa 2013 s.187.
4. Zob. szerzej: M. Micińska – Bojarek, Geopolityczno prawne uwarunkowania gospodarki zasobami naturalnymi Federacji Rosyjskiej [w:] Prawne aspekty gospodarowania zasobami środowiska. Korzystanie z zasobów, pod red. B. Rakoczego, M. Szalewskiej, K. Karpus, Toruń 2014.
5. Wskazana proporcja odnosi się do liczby ludności zdolnej do pracy i została oparta na następujących źródłach:  На долю промышленности (…) занятость населения составляет 31,9% (2014) Состояние промышленности России http://rosinvest.com/acolumn/blog/china/533.html, Доля занятого населения в промышленности 31,9 % (2008) https://ru.wikipedia.org/.../Промышленность_Росси, Labor force by occupation industry: 27, 8%  (2015) https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/rs.html
6. Государственная программа «Охрана окружающей среды» на 2012—2020 годы, http://www.mnr.gov.ru/upload/iblock/81d/gosprogramma%202012_2020.pdf
7. Средняя продолжительность жизни приведена здесь по данным Росстата http://www.gks.ru/free_doc/new_site/population/demo/demo26.xls
8. http://stat.gov.pl/obszary-tematyczne/ludnosc/trwanie-zycia/trwanie-zycia-tablice,1,1.html
9. Zob. szerzej M. Micińska – Bojarek, Obszary klęski ekologicznej Federacji Rosyjskiej – status prawny i programy naprawcze, „Prawo i Środowisko” 2014 nr 4, s.113.
10. Russia's Nuclear Fuel Cycle, http://www.world-nuclear.org/info/Country-Profiles/Countries-O-S/Russia--Nuclear-Fuel-Cycle/
11. Rosja zwiększa pozasurowcowy eksport http://pl.sputniknews.com/gospodarka/20150617/529740.html
12. Russia –Environmental Problems http://countrystudies.us/russia/25.htm
13. Dane wg Rosstatu bez udziału gazów cieplarnianych. Dane wskazują na ilości zanieczyszczeń: dwutlenkiem siarki, tlenkiem węgla, tlenkiem azotu, związkami organicznymi i amoniakiem. http://www.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_main/rosstat/ru/statistics/environment/#
14. Russia Air Pollution, http://www1.american.edu/ted/russair.htm
15. M. Micińska – Bojarek, Obszary… dz. cyt. s.116.
16. Только 10% сточных вод в России очищаются до нормативов http://xn----7sbah3bj1ar0j.xn--p1ai/stok
17. Russia –Environmental Problems http://countrystudies.us/russia/25.htm
18. Woda w Bajkale –bez ścieków, http://bezsciekow.blox.pl/2014/08/Woda-w-Bajkale.html
19. J. Gwiazdowicz, O rosyjskich lasach trochę liczb i faktów, http://magazyn.salamandra.org.pl/m11a05.html
20. Doniesienia z Leśnego Świata https://www.ibles.pl/documents/10180/84277/doniesienia-22-2011.pdf
21. Госдума обратила внимание на незаконные рубки, http://www.wwf.ru/resources/news/article/9292
22. http://www.wild-russia.org/, Особо охраняемые природные территории России http://www.oopt.info/
23. J. Burdziej, M. Kunz, Obszary chronione w Polsce – spojrzenie geoprzestrzenne, https://repozytorium.umk.pl/bitstream/handle/item/1822/Burdziej_Kunz_2013.pdf
24. Tamże s.385.
25. М. Делягин, Россия после Путина, Москва, Вече, 2005 с.385.
26. Война с морозом: ежегодно в России от холода умирает больше 1500 человек http://forum-msk.org/material/news/704988.html
27. A. Turkowski, dz. cyt., s.191.
28. Tamże, s. 204.
29. М. Делягин, dz. cyt. с.280. zob. też Micińska M., Podstawy aksjologiczne prawnej ochrony klimatu - krytyczne uwagi ogólne, ''Prawo i Środowisko" 2010, nr 1.
30. A. Turkowski, dz.cyt.s.191
31. A. Surow, Russia says genetically modified foods are harmful http://english.ruvr.ru/2010/04/16/6524765.html
32. I. Jermakowa Influence of genetically modified soya on the birth-weight and survival of rat pups, (in:) Proceedings of the Conference Epigenetics, Transgenic Plants & Risk Assessment 2006, pp. 41-48. zob też. M. Micińska – Bojarek, Bezpieczeństwo żywności a organizmy genetycznie modyfikowane, Studia Iuridica Agraria Tom XI pod red. S. Prutisa, Białystok 2013.
33. В Госдуму внесли законопроект о запрете ГМО и "Е" http://www.rg.ru/2015/09/23/produkti-site.html
34. Федеральный закон от 02.01.2000 N 29-ФЗ (ред. от 13.07.2015) –О качестве и безопасности пищевых продуктов
35. Пути отходов http://www.vokrugsveta.ru/vs/article/7755/,  Мусорные богатства России http://rbcdaily.ru/industry/562949986334712,  rpn.gov.ru/sites/all/files/.../doklad_kirillova_v.v.docx
36. http://www.mchs.gov.ru/operationalpage/digest/2014/
37. Бюджет России на 2015 год. Инфографика, http://www.aif.ru/dontknows/infographics/1394939
38. Каким будет бюджет России 2015, http://voprosik.net/kakim-budet-byudzhet-rossii-2015/

Czytany 5792 razy